Mag je zomaar een mantelzorgwoning in je tuin zetten? Vaak wel, maar niet altijd en niet overal op dezelfde manier. De regels zijn de afgelopen jaren een paar keer veranderd, en per 1 januari 2027 verandert er opnieuw veel. In dit artikel lees je wanneer een mantelzorgwoning vergunningsvrij is, wat er nu geldt en wat er straks anders wordt.
In het kort: een mantelzorgwoning in de achtertuin is in veel gevallen vergunningvrij. Op dit moment staan de precieze regels in het omgevingsplan van je gemeente, dus ze kunnen per gemeente verschillen. Vanaf 1 januari 2027 gelden landelijke regels: dan zijn mantelzorgwoningen en familiewoningen voor familie in de eerste graad vergunningvrij in het achtererfgebied. Check altijd vooraf bij je gemeente of via de vergunningcheck in het Omgevingsloket.
Wat is een mantelzorgwoning?
Een mantelzorgwoning is een woonruimte op het erf van een bestaande woning, bedoeld voor iemand die mantelzorg krijgt of geeft. Denk aan een ouder die zorg nodig heeft en in een eigen huisje in de tuin van zijn kind woont. Het kan ook andersom: de mantelzorger woont in de tuin bij degene die zorg nodig heeft. Een bestaand bijgebouw ombouwen tot mantelzorgwoning kan ook.
Is een mantelzorgwoning vergunningsvrij?
Sinds de Omgevingswet in 2024 is ingegaan, staan de regels voor mantelzorgwoningen in het omgevingsplan van de gemeente. In veel gemeenten gelden daarin nog de oude voorwaarden. Een mantelzorgwoning is dan vergunningvrij als:
- de woning in het achtererfgebied staat, meestal de tuin achter of naast de woning;
- er een mantelzorgrelatie is, vaak aan te tonen met een verklaring van bijvoorbeeld de huisarts of wijkverpleegkundige;
- het aantal bewoners beperkt blijft, vaak tot maximaal twee personen;
- de woning voldoet aan de bouwtechnische regels uit het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl).
Gemeenten mogen hiervan afwijken. Doe daarom altijd de vergunningcheck in het Omgevingsloket of bel even met de gemeente voordat je een woning bestelt.
Wat verandert er per 1 januari 2027?
Op 1 juli 2026 is de Wet versterking regie volkshuisvesting ingegaan. Daarmee worden de regels voor mantelzorgwoningen weer landelijk geregeld in het Bbl. De nieuwe vergunningvrije regeling geldt vanaf 1 januari 2027. De belangrijkste veranderingen:
- Overal dezelfde regels. Mantelzorgwoningen worden weer landelijk vergunningvrij in het achtererfgebied, in plaats van per gemeente.
- Geen mantelzorgverklaring meer. Het begrip mantelzorg sluit aan bij de Wmo 2015. Een verklaring van een huisarts of wijkverpleegkundige is dan niet meer nodig.
- Meer dan twee bewoners. Ook een gezin mag in een mantelzorgwoning wonen.
- Familiewoningen. Je mag ook vergunningvrij een woning in de tuin plaatsen voor meerderjarige familieleden in de eerste graad en hun huishouden. Denk aan je ouders, schoonouders of je volwassen kinderen. Zorg is daarvoor niet nodig.
- Combineren kan. Op één erf mogen een mantelzorgwoning en een familiewoning tegelijk staan, zolang ze passen binnen de regels voor het achtererfgebied.
Vergunningvrij betekent niet regelvrij. De bouwtechnische eisen uit het Bbl, bijvoorbeeld voor brandveiligheid, isolatie en ventilatie, blijven gewoon gelden.
Wat zijn de regels voor een mantelzorgwoning in het buitengebied?
In het buitengebied zijn de regels vaak strenger. Veel gemeenten eisen dat de woning in het achtererfgebied binnen het bouwvlak staat en hanteren een maximale oppervlakte van 100 m². Ook bij een agrarisch bedrijf kan een mantelzorgwoning, zolang er op het perceel een (bedrijfs)woning staat. Omdat gemeenten hier eigen beleid voor hebben, is vooraf informeren extra belangrijk.
Heeft een mantelzorgwoning een eigen adres?
Meestal niet. De bewoners worden in principe ingeschreven op het adres van de hoofdwoning. Dat kan gevolgen hebben voor toeslagen en uitkeringen, bijvoorbeeld voor de huurtoeslag of de AOW. Laat dit vooraf uitzoeken. Of een mantelzorgwoning onder de nieuwe regels toch een eigen adres kan krijgen, wordt nog verduidelijkt in de regelgeving. Vraag dit na bij je gemeente.
Wat gebeurt er als de mantelzorg stopt?
Verhuist de bewoner of overlijdt hij, dan moet het gebruik als woning stoppen. De woning mag dan vaak blijven staan als bijgebouw, bijvoorbeeld als berging, hobbyruimte of tuinkantoor, maar niet meer als losse woning. Wil je flexibel blijven, kies dan een verplaatsbare woning die je kunt verkopen of laten ophalen.
Sommige gemeenten staan ook een pré-mantelzorgwoning toe. Dat is een mantelzorgwoning die je al plaatst voordat de zorg nodig is. Daarvoor heb je meestal een tijdelijke omgevingsvergunning nodig, en vaak geldt er een minimumleeftijd.
Zo pak je het aan
- Check de regels. Doe de vergunningcheck in het Omgevingsloket en lees het omgevingsplan van je gemeente.
- Overleg met de gemeente. Bespreek je plan, zeker als je in het buitengebied woont.
- Betrek de buren. Een woning in de tuin is ook voor hen een verandering.
- Kies het type woning. Vast of verplaatsbaar, en hoe groot? Lees wat een mantelzorgwoning kost en bekijk voorbeelden van mantelzorgwoningen.
- Let op de bouwregels. Ook een vergunningvrije woning moet voldoen aan het Bbl.
- Regel inschrijving en toeslagen. Zoek uit wat de woning betekent voor toeslagen en uitkeringen.
- Leg afspraken vast. Over eigendom, kosten en wat er gebeurt als de zorg stopt.
Veelgestelde vragen over de regels voor een mantelzorgwoning
Dat hangt af van je gemeente en van de grootte van je achtererfgebied. In het buitengebied geldt vaak een maximum van 100 m². Check de regels in het omgevingsplan of via het Omgevingsloket.
Op dit moment vragen veel gemeenten nog om een verklaring van bijvoorbeeld de huisarts of wijkverpleegkundige. Onder de landelijke regels die vanaf 1 januari 2027 gelden, is die verklaring niet meer nodig.
Een familiewoning is een woning in de tuin voor meerderjarige familieleden in de eerste graad en hun huishouden, zoals ouders of volwassen kinderen. Vanaf 1 januari 2027 mag je die vergunningvrij in het achtererfgebied plaatsen, ook als er geen zorg nodig is.
Een vergunningvrije mantelzorgwoning is bedoeld voor de mantelzorgrelatie of, vanaf 2027, voor familie in de eerste graad. Verhuren aan anderen valt daar niet onder. Daarvoor heb je een vergunning nodig, als de gemeente dat al toestaat.
Vaak mag het bouwwerk blijven staan als bijgebouw, maar het mag dan niet meer als losse woning worden gebruikt. Een verplaatsbare woning kun je verkopen of laten ophalen.
Goed voorbereid de tuin in
Met de nieuwe landelijke regels wordt wonen in de tuin vanaf 2027 een stuk eenvoudiger. Tot die tijd bepaalt je gemeente wat er mag. Weet je wat er mag, dan kun je kijken welke woning past. Lees ook waarom een houten mantelzorgwoning zo goed werkt, of lees meer over vergunningvrij bijbouwen in de achtertuin.
Benieuwd wat er mogelijk is?
Bekijk onze projecten of plan een vrijblijvend gesprek.